Wychowanie społeczeństwa
Przede wszystkim kolektyw podstawowy (1-678).Oczywiście przenośnia wyrażona w terminach ,,ćwiczenia w sali gimnastycznej" nie oznacza w poglądach Makarenki szablonu w procesie kształtowania postępowania jednostki, Makarenko bowiem pojmuje wychowanie jako- zjawisko społeczne i pedagogiczne. Wychowanie jako zjawisko pedagogiczne jest przez niego rozumiane jako proces, który ma swoiste przeciwieństwa, konflikty, trudności, wymagające także swoistych metod i dróg ich rozwiązywania, a nie mechanicznie tylko stosowanych ćwiczeń. Dlatego jest on przeciwnikiem wszelkiego szablonu w rozumieniu tak życia człowieka w społeczeństwie socjalistycznym, jak i procesu jego wychowania; jest on przeciwnikiem bezkonfliktowego ich pojmowania (VI-442). Niemniej dla wyrabiania nawyków w postępowaniu, dla ukształtowania takiego- jego typu, który powstrzymuje wychowanków od tego, co przynosi przyjemność czy korzyść tylko im samym, oddzielnie, czy ich przyjaciołom, a zespołowi przynosi szkodę, Makarenko, zalecał konieczność odpowiednio opracowanych systemów ćwiczeń. Z tych założeń wynikają opracowane przez Makarenkę zasady indywidualnego, kolektywnego i równoległego oddziaływania pedagogicznego. Makarenko przeciwstawia się ograniczoności i jednostronności.
Relacje społeczeństwa .