Rozwój społeczeństwa
Zarówno ideowość, jak i organizację kolektywu Makarenko rozpatruje w ich rozwoju, w dążeniu naprzód i marszu ku wyraźnie wytkniętym celom (V-202). Opierając się na głównych właściwościach kolektywu, Makarenko opracował szczegółowe czynniki procesu wychowania kolektywnego i wnioski praktyczne z nich wynikające. Z głównych właściwości kolektywu pochodzi też prawidłowy przebieg wychowania kolektywnego. System wychowania kolektywnego powinien odznaczać się ideowością socjalistyczną, wysokim stopniem organizacji życia i pracy i ich najwyższym rozwojem. Szczegółowymi cechami wychowania kolektywnego są-. - równ-oczesnosić i łączność rozwoju głównych właściwości, obejmujące zarówno indywidualną historię życia i i pracy poszczególnych członków kolektywu, jak i kolektywu . jako całości, - stopień rozwoju tych właściwości, zależny od realizacji treści celów, - trwałość wspólnego życia i pracy wychowanków i wychowawców.
Relacje społeczeństwa .